Te wyjątkowo ruchliwe i wszędobylskie ptaki są bezspornie jednymi z najsympatyczniejszych mieszkańców naszych wolier i klatek. Są niezwykle kontaktowe, a ich zawadiackie i pełnie radości spojrzenie sprawia, że dają się lubić. Dodatkowym ich atutem jest interesujący głos, do złudzenie przypominający meczenie młodej kózki. Ojczyzną tych ptaków, jest Nowa Zelandia oraz wyspy: Stewart, Chatham, Kermadec, Antipodes, Auckland, Macquarie, Norfolk i Nowa Kaledonia. Poprzez tamtejszą, rdzenną ludność polinezyjską - Maori, papugi te nazywane są "kakariki". Nazwę tę przy określaniu tego i pokrewnych gatunków stosują również Czesi.

    Papugi kozie, zwane niegdyś papugami nowozelandzkimi, a obecnie także modrolotkami czerwonoczelnymi należą do rodzaju Cyanoramphus (Bonaparte, 1854), a ich naukowa nazwa brzmi Cyanoramphus novaezelandiae (Sparrman, 1787). Gatunek ten tworzy osiem podgatunków, z których dwa wyginęły. Prócz omawianych ptaków hodowane są jeszcze papugi kozie żółtoczelne Cyanoramphus uriceps (Kuhl, 1820). Pozostałe gatunki: Cyanoramphus unicolor (Lear, 1831), Cyanoramphus malherbi (Souance, 1857) nie są hodowane, a Cyanoramphus zealandicus (Gumelin, 1888) wyginęły.

    Papugi kozie czerwonoczelne, to ptaki średniej długości. Dorastają do 27 cm z czego na ogon przypada ok. 14 cm. Samiec nie różni się barwą od samicy, lecz jest wyraźnie większy, o masywniejszej głowie. Barwa upierzenia ciemno zielona. Spód ciała nieco jaśniejszy. Czoło, ciemię oraz pasek biegnący u nasady górnej części dzioba przez oko - karminowo czerwone. Tej samej barwy plama znajduje się po obu stronach pleców, blisko nasady ogona. Lotki szaro czarne z fioletowo niebieską krawędzią. Tęczówki czerwone. Dziób srebrzysto szary z czarną końcówką. Nogi szare, dość długie. Upierzenie młodych nieco ciemniejsze i matowe.

Do XIX wieku populacja tego gatunku w naturalnym środowisku była bardzo liczna. Ptaki tworzyły duże stada i zjadały olbrzymie ilości owoców uprawnych, wskutek czego były bezlitośnie tępione. Obecnie jest ich znacznie mniej i żyją w parach lub rodzinnych grupach. Większą część dnia spędzają w koronach drzew, gdzie trudno je dostrzec ze względu na zieloną barwę upierzenia. Odżywiają się nasionami, orzechami, jagodami i młodymi pędami krzewów i drzew. Obserwowano na wybrzeżu morskim ptaki, pobierające skorupiaki i inne drobne organizmy zwierzęce. W poszukiwaniu pokarmu zlatują również na ziemię i nogami rozgrzebują podłoże, podobnie jak to czynią ptaki grzebiące, np. kury. Lubią wilgotne powietrze i często przebywają w pobliżu rzek i strumieni. Latają szybko i wytrwale. Gniazdują w dziuplach drzew, a na obszarach bezleśnych zakładają gniazda w kępach traw, a nawet w króliczych norach. Na wyspach widziano ich gniazda na półkach skalnych. Składają 5-9 jaj, na których siedzi samica. Po 18-20 dniach wylęgają się pisklęta, które po 5-6 tygodniach opuszczają gniazdo.

Gatunek ten po raz pierwszy przywieziono do Europy w 1864 roku do londyńskiego ogrodu zoologicznego. Większe ilości papug przywieziono do Europy ponownie w latach 1967-1968.

Swoją pierwszą parkę "kóz" zdobyłem w 1982 r. Kiedy po transporcie wpuściłem ptaki do klatki, to od pierwszej chwili byłem pod urokiem ich nietuzinkowego zachowania. Po najedzeniu się, papugi wyraźnie szukały kontaktu ze mną. Szczególnie samiec bacznie mnie obserwował zwężając i rozszerzając źrenice. Podszedłem do klatki i spokojnie wyciągnąłem rękę w kierunku obserwującego mnie ptaka. Nie odleciał, lecz delikatnie musnął dziobem mój palec. Podałem ziarenko słonecznika, które bez wahania zostało przyjęte. Byłem mile zaskoczony taką sympatyczną reakcją papug i sądziłem, że kupiłem ptaki oswojone.

Po pewnym czasie para ta przystąpiła do lęgów i odchowała kilkanaście młodych. Drogą wymiany młodych ptaków skompletowałem kolejne pary i przekonałem się, że inne osobniki tego gatunku są bardzo ufne i niezwykle kontaktowe. Poruszają się wyjątkowo zwinnie z wyczuciem dystansu. Po ziemi skaczą, podobnie jak nasze wróble. Chętnie korzystają z kąpieli. Jedynym mankamentem w hodowli klatkowej w pokoju jest to, że ptaki rozgrzebują nogami i dziobem ziarno i zanieczyszczają otoczenie. Aby temu zapobiec należy podawać pokarm w korytku o wysokości ścianek 5 cm. Ograniczy to w jakimś stopniu rozsypywanie pokarmu.

Papugi kozie czerwonoczelne najlepiej trzymać parami. W wolierach dość dobrze znoszą towarzystwo drobnych łuszczaków i innych spokojnych papug. Zdarzają się jednak osobniki (szczególnie samce), które mogą być uciążliwe dla współmieszkańców. Miałem kilka samców, które nie tolerowały łąkówek i z furią je atakowały. Papużki faliste, lilianki i drobne ziarnojady zostawiały w spokoju. Przy wielogatunkowej obsadzie woliery, należy ptaki bacznie obserwować. Moje "kozy" gniazdują w "budkach" o wymiarach 25x25 cm (dno) i 40 cm (wysokość). Otwór wejściowy w górnej części budki o średnicy 7-8 cm. Pod otworem przymocowana jest żerdka. Dno budki wyłożone jest 5-6 cm warstwą wiórków drewnianych z torfem, ewentualnie samych wiórków lekko zwilżonych wodą. Samiczki znoszą co drugi dzień jajko w ilości 6-9 szt. Według moich obserwacji wszystkie młode lęgły się 21 dnia rano. W pierwszych dniach życia karmione są wyłącznie przez samicę, która otrzymuje pokarm od samca. Po 6-8 dniach samiec również wchodzi do budki i karmi pisklęta. Młode ptaki opuszczają gniazdo pomiędzy 37 a 41 dniem życia. Przez kilkanaście dni wracają do budki na noc. Przez ten czas dokarmiane są przez rodziców, mimo iż same pobierają pokarm. Usamodzielniają się po dalszych 2-3 tygodniach i w tym czasie należy je przenieść do osobnej woliery lub klatki, aby umożliwić parze rodzicielskiej kolejne gniazdowanie.

Interesujące jest zachowanie usamodzielniających się młodych. Rodzeństwo tworzy zżytą rodzinę i stale przebywają blisko siebie. Jeśli jeden ptak odleci na pobliską gałązkę, lecą za nim pozostałe. Przed każdym lęgiem należy budkę oczyścić, wyparzyć wrzątkiem i wsypać świeże wiórki. Po trzech lęgach usuwamy budkę, aby nie dopuścić do dalszego rozrodu i nie eksploatować nadmiernie ptaków. Młode osobniki osiągają dojrzałość płciową między 4 a 6 miesiącem życia. Jednak do rozpłodu przeznaczamy ptaki po ukończeniu jednego roku. Gatunek ten odporny jest na niskie temperatury i niektórzy hodowcy trzymają te papugi przez cały rok w wolierach zewnętrznych. Osobiście wpuszczam "kozy" do wolier ogrodowych, podczas słonecznej pogody, na początku maja, gdzie przebywają do końca października.

Jeśli hodujemy papugi w klatce, to musimy wziąć pod uwagę fakt, że ptaki są bardzo żywiołowe i klatka powinna mieć duże wymiary.

Swoim podopiecznym daję słonecznik, proso, kanar i skiełkowaną pszenicę. W okresie lęgów kiełkuję również pozostałe ziarno i podaję miękki pokarm jajeczny. Lubią marchew tartą i zieleninę - mniszek lekarski i gwiazdnicę. Chętnie zjadają młode gałązki drzew owocowych i różne owoce. Powinny mieć do dyspozycji minerały, raz w tygodniu preparat witaminowo-aminokwasowy.

Niektóre osobniki tego gatunku uczą się "mówić".

Prócz formy nominalnej hodowane są ptaki cynamonowe, oliwkowe, szekowate i żółte.

Andrzej Jarosz

Artykuł został opublikowany w nr 4/2001 (kwiecień) miesięcznika "Fauna&Flora".