Któż nie zaczynał hodowli ptaków od gatunków najpopularniejszych? Chyba każdy z nas. Po latach obcowania z naszymi podopiecznymi, nabieramy doświadczenia i najczęściej dążymy do wzbogacenia naszych hodowli o rzadziej spotykane gatunki i odmiany. 

Hodowcy bażantów również dokładają wszelkich starań, aby wprowadzić do swoich kolekcji niespotykane i piękne gatunki, do których na pewno należą tragopany. 

Na podstawie zebranych materiałów, a szczególnie opracowania Livio Zanotto, chciałbym przedstawić czytelnikom sposób ich pielęgnacji i rozrodu. 

Samce tych pięknych i rzadkich ptaków mają po bokach głowy dwa niebieskie, skórne wyrostki, które do złudzenia przypominają różki. Pod dziobem znajduje się fałda skórna, która poza okresem godowym jest niemal niewidoczna. W czasie tokowania fałda rozpościera się na kształt niewiarygodnej, wielobarwnej tarczy. Kolorowa, napięta "tarcza" w połączeniu z niebieskimi "różkami" nadaje ptakom niesamowitego wyglądu. Upierzenie samców pokryte jest charakterystycznymi, jasnymi plamkami. Ogon tragoponów jest dosyć krótki z osiemnastoma sterówkami. Nogi (skoki) kogutów żółte, kur ciemne. Koguty wybarwiają się w drugim roku życia. Do rodzaju Tragopan należy pięć gatunków. Wszystkie są monogamiczne i tworzą trwałe pary. Często koguty biorą udział w wychowie piskląt. 

Żyją w górskich lasach na wysokości 1350 do 4300 m.n.p.m. Przebywają najczęściej na drzewach, gdzie znajdują najwięcej pokarmu. Dorosłe ptaki są typowymi wegetarianami i żywią się liśćmi drzew, krzewów i najróżniejszymi owocami. Lęgi odbywają z reguły na drzewach (rzadziej na ziemi). Kury składają jaja w opuszczonych gniazdach większych ptaków lub w wygodnych rozgałęzieniach konarów. Jaja wysiaduje tylko samica, z których po 28 dniach wylęgają się pisklęta. 

W pierwszych dniach życia piskląt, przynoszą im rodzice pokarm w dziobach. Tę czynność wykonują ptaki gniazdujące przede wszystkim na drzewach. Młode odbierają pokarm od rodziców same, Jest aż niewiarygodne jak taki wielki liść może być połknięty przez małe pisklę. Kilkudniowe pisklęta są bardzo sprawne - fruwają i siadają na gałęziach wraz z rodzicami.  Młode tragopany żywią się owadami i innymi organizmami zwierzęcymi oraz liśćmi. 

Tragopan Czerwony
(Trogopan satyra)

Jest to najczęściej hodowany gatunek. Żyje w Himalajach na wysokości 4250 m.n.p.m. Zimą wędrują do niżej położonych rejonów około 1800 m.n.p.m. Zamieszkują Bhutan, północny Nepal oraz część południowego Tybetu. 

Samce dorastają od 67 do 72 cm i osiągają 1,60 - 2,10 kg. Samice są mniejsze. Kogut ma czarną głowę. Szyja, górna część grzbietu i pierś czerwone, pokryte białymi, czarno obrzeżonymi "oczkami". Skrzydła i dolna część grzbietu szaro brązowe, także pokryte białymi, czarno obrzeżonymi "oczkami". Na boku ciała i na brzuchu "oczka" są szarawe i tylko częściowo czarno obrzeżone. Kura jest ciemno brązowa z czarnymi, rdzawymi i jasnymi plamkami. Koguty zaczynają tokowć w marcu. Samice tragopana czerwonego znoszą niewiele jaj, często tylko trzy. Niekiedy po krótkiej przerwie niosą kolejne jaja lecz całe zniesienie nie przekracza zwykle 10 sztuk.

Tragopan temmincka
(Tragopan temmincki)

Występowanie tego gatunku jest bardzo rozległe. Żyje w północno - wschodnim Asamie,  północno - wschodniej Birmie, południowo - wschodnim Tybecie, w chińskim Juannie, północno zachodnim Wietnamie i górach środkowych Chin. 

Kogut ma głowę czarną, lica pozbawione piór - kobaltowo niebieskie. Na ciemieniu pomarańczowy czubek. Szyja i górna część piersi, czerwone. Reszta upierzenia pomarańczowo brązowa. Górna część ciała "usiana" szarymi, czarno obrzeżonymi oczkami. Na spodniej części ciała "oczka" są większe, lecz bez czarnych obwódek. Kura na górnej części ciała brązowa z czarnymi plamkami, spód ciała jaśniejszy, szaro nakrapiany. Znoszą 10 do 15 jaj. 

Tragopan czarnogłowy
Tragopan melanocephalus)

Żyje w zachodnich Himalajach po Kaszmir. 

Kogut ma czarną głowę i szyję, lica pomarańczowe. Pozostałe upierzenie brązowo czarne. Każde pióro z okrągłą białą plamką. Kura na spodniej części ciała nakrapiana białymi, czarno obrzeżonymi plamkami. 

Tragopan czarnogłowy jest niezwykle rzadkim gatunkiem. 

Tragopan żółtolicy
Tragopan blythii)

Żyje w Asamie i południowo - wschodniej Birmie.

Kogut ma żółto pomarańczowe lica, pozbawione piór. Ciemię czarne, za okiem czarna, podłużna plama. Szyja i górna część piersi czerwone. Wierzch ciała kasztanowy, na którym występują poprzeczne, faliste, czarne i jasno brązowe prążki oraz białe czarno obrzeżone "oczka". Na spodniej części każde pióro w środku białawe, na obrzeżach kasztanowe. Kura na górnej części ciała ma pióra czarne z dwiema kasztanowymi plamkami po bokach, a na końcu z małą białą kropką. Gardło białawe z czarno lamowanymi piórkami. Górna część piersi brązowo - pomarańczowa. Tragopan żółtolicy ma sylwetkę krótką i krępą. 

Tragopan Kabota
(Tragopan caboti)

Żyje w południowo - wschodnich Chinach na pogórzu między Kuang-tun, a Tiang-si. Terytorium jego występowania jest izolowane od terytoriów występowania innych gatunków tragopanów. 

Głowa koguta czarna. Lica pozbawione piór pomarańczowych. Górna część ciała brązowa z większymi, żółtawymi plamami. Przednia część szyi oraz pierś, jednobarwne żółto brązowe. Kura  brązowo czarna. Na grzbiecie, piersi i bokach występują białe, trójkątne plamy. 

Przed pierwszą wojną światową, tragopan Kabota był dość często importowany. Obecnie jest to rzadki gatunek. 

Woliera dla pary tragopanów powinna być przestronna, dość wysoka, wyposażona w mocne gałęzie, na których ptaki chętnie siadają. Tragopany bardzo źle znoszą upały i dlatego woliera musi być usytuowana w miejscu ocienionym. Ponadto ptaki źle znoszą wilgoć i deszcze, a więc podłoże powinno być dobrze przepuszczalne, a strop woliery zadaszony. Do woliery powinno przylegać dość duże pomieszczenie zamknięte, w którym ptaki przebywają podczas długotrwałej, deszczowej pogody. W pomieszczeniu tym, w okresie zimowym chronimy tragopany Kabota, a pozostałe gatunki tylko w pierwszym roku życia. Powodzenie w rozmnażaniu uzależnione jest przede wszystkim od sposobu karmienia. W dawkach pokarmowych powinny dominować różne owoce. 

Jabłka pokrojone w kostkę podajemy ptakom przez cały rok. Ponadto podajemy czereśnie, porzeczki, jagody, borówki i inne owoce. Niezbędna jest świeża trawa i liście drzew. Dobrze jest podać siekany szczypior i krwawnik. W okresie rozrodczym dodatkowo karmimy paszą dla bażantów lub indyków. Garść granulatu na ptaka. Granulaty możemy zalać niewielką ilością przegotowanego mleka. W okresie zimowym prócz posiekanych jabłek, możemy podawać inne owoce z kompotów, najlepiej domowego wyrobu, bez cukru i bez środków konserwujących oraz tartą marchew. Dawki żywieniowe mają być niewielkie, tak żeby pokarm nie zamarzł. Zimą dokarmiamy tragopany niewielką ilością ziarna (kukurydzy i jęczmienia nie podajemy). Najlepsza jest pszenica w formie skiełkowanej. Garstka na ptaka. Sprawdziło się podawanie dobrej jakości siana posiekanego na krótkie kawałki. 

Przed okresem godowym zawieszamy w górnej części woliery, w pobliżu gałęzi skrzynkę lub płytki kosz, które wyścielamy sianem. Tam zazwyczaj kura będzie składać jaja, chociaż niekiedy może założyć gniazdo na ziemi.  Należy pamiętać, że tragopany dojrzewają płciowo w drugim roku życia. Nierzadko zdarza się, że kura wysiaduje jaja i wraz z kogutem troszcząc się o własne pisklęta. Jeżeli nie chce siedzieć, podkładamy jaja kwoce, którą z powodzeniem może być karłowata kochinka lub chabo, ewentualnie korzystamy z inkubatora. Okres inkubacji trwa 28 dni. Cechą charakterystyczną jest to, że jaja tragopanów w 26 dniu inkubacji stają się bardzo kruche i nawet pod niewielkim naciskiem skorupki pękają na drobne kawałki. Jeśli inkubujemy jaja pod kwoką, to 25 dnia zabieramy je i umieszczamy w inkubatorze. W tej fazie rozwojowej jaja w inkubatorze już nie obracamy. Po wykluciu pisklęta powinny pozostać w inkubatorze przez 48 godzin.  Po 48 godzinach pobierają pokarm, mają dobrze rozwinięte skrzydła i próbują latać. Umieszczamy je w skrzyni pod źródłem ciepła (promiennik). 

Skrzynia powinna być wyposażona w dwie, trzy żerdki, na których pisklęta chętnie odpoczywają i zabezpieczona w górnej części siatką. Pisklęta karmimy mieszanką paszową dla bażantów, a w pierwszych dniach dodajemy gotowane na twardo, posiekane jajo oraz larwy mączniaków.

Po tygodniu podajemy drobno siekaną zieleninę i stopniowo je przyzwyczajamy do pokarmu ptaków dorosłych. 

Tragopany często atakowane są przez pasożyty przewodu pokarmowo - trawiennego.  Doświadczeni hodowcy zalecają systematyczne podawanie preparatu przeciwko endo pasożytom (pod kontrolą lekarza weterynarii) oraz częste czyszczenie i dezynfekcję woliery i pomieszczenia, w którym przebywają ptaki, przynajmniej co dwa miesiące. 

Jak wszystkie wysokogórskie gatunki podatne są na infekcje bakteryjne . Aby temu zapobiec należy dbać o czystość podawanego pokarmu i pomieszczeń, które powinny być suche. Bardzo przyjemną cechą tragopanów (zwłaszcza kogutów) jest ich ufność w stosunku do hodowcy. Często biorą pokarm prosto z ręki swojego opiekuna.

Andrzej Jarosz

Artykuł został również opublikowany w nr 5/2001 (maj) miesięcznika "Fauna&Flora".