Atrakcyjny wygląd, ruchliwość, śpiew i niezwykła biologia lęgów to cechy wdówek, które pozwalają zadowolić każdego hodowcę ptaków ozdobnych, od miłośników ozdobnych wolier do tych, którzy przeżyli już radość z rozmnożenia zeberek, czy mewek japońskich i chcieliby poznać inny niż zwykle obserwowany sposób rozmnażania ptaków.

Do rodziny wdówek (Viduidae), blisko spokrewnionych biologicznie z wikłaczami należy 13 gatunków z czterech podrodzin - wdówki (Vidua), wdówki rajskie (Steganura), wdówki królewskie (Tetraenura) i atłasówki (Hypochera). Występują stadnie w stepach, sawannach i otwartych terenach rolniczych w Afryce na południe od Sahary. Niektóre gatunki zamieszkują też osiedla ludzkie.

W szacie spoczynkowej samiec nie różni się od samicy, w której ubarwieniu przeważają kolory szary i brązowy. W porze godowej samce charakteryzują się wspaniałym ubarwieniem i długimi piórami w ogonie, którego długość sięga 40 cm (u Hypochera) wobec długości ciała 11-15 cm. Umożliwia im to przyciągnięcie uwagi i zwabienie na swoje terytorium odpowiednio dużej liczby samic. W okresie pogniazdowym takie upierzenie przeszkadzałoby w normalnym locie w porze silnych wiatrów, dlatego samce pozbywają się go.

Biologia lęgowa wdówek jest niezwykle ciekawa. Nie dość tego, że wdówki są poligamiczne, co już jest rzadkością w świecie ptaków, to są one pasożytami lęgowymi - samice składają jaja do gniazd odpowiednich gatunków ptaków. Ubarwienie jaj jest identyczne, jak ubarwienie własnych jaj gospodarzy. Inaczej, niż u naszej kukułki, której pisklę wyrzuca z gniazda młode przybranych rodziców, młode wdówki wychowują się równolegle z młodymi swoich gospodarzy. Korzystają w tym celu ze specjalnego przystosowania: cech zachowania i ubarwienia, według których ptasi rodzice rozpoznają swoje potomstwo i instynktownie je karmią. U młodych wdówek kolory wnętrza dzioba, głos i pozy pisklęcia domagającego się pokarmu i ubarwienie zewnętrzne doskonale odpowiadają tym cechom u własnych młodych gospodarzy. Prawdopodobnie także zdolność do włączania do własnych treli śpiewu innych gatunków, w tym gospodarzy jest cechą ułatwiającą wdókom pasożytnictwo lęgowe.

Poniżej podano pełną listę gatunków zaliczanych do rodziny wdówek wraz ze stwierdzonymi gatunkami astryldowatych, na których w środowisku naturalnym pasożytowały lęgowo:

W przyrodzie wdówki odżywiają się na ziemi, rozgrzebując ziemię w poszukiwaniu nasion traw i drobnych owadów.

Wdówki nie są kłopotliwe w utrzymaniu. Karmimy je mieszanką różnych gatunków prosa i kanaru, regularnie dodajemy zieleninę i od czasu do czasu drobne owady (np. mączniki). Szczególnie ważne jest dobre odżywianie w okresie budowania szaty godowej. Podajemy wtedy dobre witaminy z mikroelementami. Oprócz stale świeżej wody do picia powinny mieć możliwość kąpieli, z której szczególnie w okresie pozagniazdowym korzystają bardzo chętnie.

Są odporne na zmiany temperatury, która jednak nie powinna spadać poniżej 10oC. Jeśli więc ptaki trzymane są w wolierze ogrodowej, w okresie zimowym powinne być przeniesione do pomieszczenia ogrzewanego.

Poza okresem lęgowym ptaki można trzymać w klatkach, do rozmnożenia niezbędne są duże woliery - przynajmniej 2 metry długości, które zapewnią przestrzeń życiową dla stadka wdówek i astryldów, ponadto samiec będzie mógł w niej zaprezentować całą swoją wspaniałość w locie.

Najczęściej występującą w wolierach wdówką jest wdówka dominikańska (Vidua macroura), rozprzestrzeniona w całej Afryce na południe od Sahary. Po raz pierwszy do Europy przywieziono ją już w XVIII wieku. Te ruchliwe ptaki są w porze godowej niezwykle efektowne i widowiskowe przez skomplikowane toki, łączące w sobie zaloty, śpiew i lot godowy samca.

Samiec w ubarwieniu godowym ma brzuch, policzki i tylną część grzbietu białe, pozostałe partie ciała są czarne. Do tego czerwony dziób i brązowe nogi. Cztery środkowe sterówki ogona są wydłużone do 20-25 cm. Toki rozpoczyna na ziemi od charakterystycznych ruchów skrzydłami, po czym wzlatuje w powietrze. Śpiew składa się z treli i świstów.

Na wolności pasożytuje gniazdowo w południowym obszarze występowania na astryldzie falistym, a w północnym na astryldzie szarym. Wdówka dominikańska była wielokrotnie rozmnażana w niewoli, stwierdzono dotychczas składanie jaj do gniazd 18 gatunków ptaków, w tym papug. Najlepsze efekty hodowlane osiągano, kiedy samca i 3-5 samic wdówki dominikańskiej trzymano w wolierze wspólnie z kilkoma parami mewek japońskich.

Drugim, bardzo pięknym gatunkiem wdówek, osiągalnym do hodowli jest wdówka rajska (Steganura paradisea) Pochodzi ona ze wschodniej Afryki, gdzie występuje od Sudanu do Republiki Południowej Afryki.

Samiec w szacie godowej jest bardzo efektowny. Szczególnie wyróżnia go wąski, szeroko zakończony ogon o długości do 30 cm. W ubarwieniu występują kolory czarny, biały i brązowy. Dziób jest czarny, nogi jasnobrązowe.
Pasożytuje gniazdowo na astryldach pstrych, w niewoli rozmnażano go umieszczając zestaw samiec i 3-5 samic z kilkoma parami amarantów.
Do wdówek należy też pochodzący z Afryki środkowej atłasówka szafirowa (Hypochera chalybeata) znana także jako wikłacz stalowy, lub senegalski. Samiec nie posiada wprawdzie wydłużonego ogona, ale jego czarne, w słońcu mieniące się zielono i fioletowo upierzenie, czerwone nogi i białawy dziób czynią go bardzo efektowną ozdobą woliery.

Wikłacz stalowy jest ponadto wyjątkowo dobrym śpiewakiem. W jego trelach można znaleźć fragmenty śpiewu wielu gatunków ptaków. Wyróżnia się on małą płochliwością, trzymany w klatce śpiewa nawet kilka centymetrów od ręki karmiącego go człowieka.

Rozmnożenia udawały się z amarantami, które są ich naturalnymi gospodarzami. W Afryce różne podgatunki atłasówki szafirowej pasożytują gniazdowo na różnych podgatunkach amarantów. Były opisane przypadki wykarmiania w hodowlach młodych atłasówek szafirowych przez inne gatunki astryldów, między innymi astryldy pstre.

Poza opisanymi powyżej w hodowlach bywają także znacznie rzadziej dostępne na rynku wdówka szafirowa (Vidua hypocherina), czteropióra (Tetraenura regia), białosterna (Tetraenura fischeri) i atłasówka czarna (Hypochera funerea).

Hodowla wdówek może dostarczyć wielu estetycznych doznań, ponadto udane rozmnożenie wdówek jest zawsze dużym sukcesem hodowcy. Pozwala też poznać inny sposób rozmnażania się ptaków, wzbogacając naszą wiedzę przyrodniczą.

Jerzy Błaszczyk

Artykuł został opublikowany w nr 3/1999 (luty) miesięcznika "Fauna&Flora".